.

Cây nỏ trong đời sống của người Mông

Đối với đồng bào Mông, cây nỏ không chỉ là một loại công cụ dùng để săn bắn hàng ngà, là một loại vũ khí để chống lại kẻ thù mà còn là một sản phẩm văn hóa truyền thống mang những nét văn hóa đặc trưng tộc người.

Cây nỏ Vũ khí thiện xạ của các chàng trai người Mông

Khác với các dân tộc khác, người Mông thường chọn những khu vực có địa hình đồi núi cao, cheo leo, hiểm trở làm khu vực cư trú và canh tác của mình. Đời sống  lao động sản xuất và sinh hoạt của gia đình dựa nhiều vào tự nhiên, trong đó săn bắt và hái lượm là hai hoạt động chính. Trong gia đình, người đàn ông phải đảm nhiệm các công việc tổ chức săn bắt, các hoạt động sản xuất, khai thác tài nguyên rừng và các nghi lễ thờ cúng, còn công việc của người phụ nữ là hái lượm, làm nương và các công việc phụ trong gia đình. Bởi vậy, ngay từ khi còn nhỏ người con trai đã được người bố chỉ bảo truyền dạy những kinh nghiệm săn bắt như: cách xem vết chân thú, ngửi mùi, cách đặt bẫy, làm bẫy và các loại công cụ dùng cho việc săn bắt trở thành những chàng trai có tài săn bắt thiện nghệ. Theo quan niệm của người Mông giá trị của người đàn ông là sức mạnh cơ bắp, những chàng trai có sức khỏe, có tài săn bắt thú sẽ luôn được mọi người trong cộng đồng tôn sùng. Trong đó, săn bắt là một trong những tiêu chí quan trong để các cô gái để ý đến với niềm tin sau này họ sẽ có cuộc sống đầy đủ, sung túc và một tương lai tươi sáng .

Trong các loại công cụ săn bắt như: các loại bẫy, gậy lao, dao..súng kíp, thì cây nỏ là loại vũ khí được các chàng trai người Mông sử dụng phổ biến hơn cả vì tính hiệu quả của nó. Về mặt cấu tạo, cây nỏ của người Mông có kiểu dáng giống với cây nỏ của các dân tộc khác trong vùng như: người Dao, Hà Nhì, Phù Lá, Tày…Cây nỏ gồm bộ phận chính là thân nỏ, cánh cung, dây cung, lẫy nỏ và cung tên. Thân nỏ được làm bằng các loại gỗ tốt như ngỗ lim, gỗ pơ mu; cánh cung được làm bằng  tre già có độ cứng và độ đàn hồi cao; dây cung là bộ phận rất quan trọng nên khi làm các chàng trai phải đi vào rừng tìm lấy các loại dây rừng về tước lấy vỏ, phơi khô rồi bện thành các sợi làm dây nỏ. Mũi tên được làm bằng loại tre già tạo ra tính sát thương cao. Bằng những kinh nghiệm của mình, người Mông đã tìm tòi, sáng tạo ra rất nhiều loại mũi tên với đủ kích cỡ khác nhau, có những loại mũi tên dùng để bắn chim, săn thú, tự vệ..  Khi săn các loại thú họ dùng các mũi tên nhỏ, ngắn, còn khi đi săn các loại thú lớn họ dùng mũi tên to, dài, đầu mũi tên có bọc bạc. So sới các loại vũ khí săn bắt khác thì nỏ là loại vũ khí phổ biến hơn cả vì những đặc tính của nó như dễ làm, dễ mang đi, và sử dụng được trên mọi địa hình, có thể săn thú trên cao, hoặc mặt đất nên khi đi chơi hay đi săn các chàng trai thường mang theo mình để khi gặp thú thì có thể bắn.  Do sinh sống trên các vùng núi cao, gần các cánh rừng già nên các làng của người Mông thường bị các loại thú dữ đến phá hoại mùa màng, làng bản. Khi đó, nỏ là công cụ chủ yếu để người Mông dùng xua đuổi thú dữ (về sau này họ dùng súng kíp) nhất là khi làng bản bị các dân tộc lớn đến cướp bóc của cải, hoa màu, phụ nữ..thì cây nỏ trở thành vũ khí lợi hại để người Mông trống lại kẻ thù.

Cây nỏ một sản phẩm văn hóa

Sức mạnh của cây nỏ không chỉ tính sát thương, tiêu diệt mục tiêu mà còn là một sản phẩm văn hóa của cộng đồng. Khi cây nỏ được du nhập vào cộng đồng người Mông nó không ngừng được cải tiến về hình dáng, chất liệu, tính năng sử dụng của cây nỏ. Ngoài mục đích đi săn, cây nỏ còn là một biểu tượng trong văn hóa của người Mông, nó là hiện thân của sức mạnh mà tạo háo đã ban cho họ. Sức mạnh của cây nỏ được người Mông đưa lên đến sự tột đỉnh bằng sức mạnh của trời đất, của các vị thần linh. Bởi vậy mà mỗi khi bước vào trong căn nhà của người Mông chúng ta thường thấy có một cây nỏ treo gian giữa với ý nghĩa dùng làm vũ khí để bảo vệ gia đình tránh mọi rủi ro, tà ma vào làm hại. Và đặc biệt cây nỏ không thể thiếu trong nghi lễ tang ma của người Mông, trước khi làm lễ “khai kế” (cúng chỉ đường cho linh hồn người chết về với tổ tiên)  gia đình phải lấy một con gà, một con dao, một cây nỏ buộc vào với nhau. Trong đó, con gà với ý nghĩa là vật chỉ dường đưa linh hồn người chết về với tổ tiên, còn cây nỏ làm vũ khí bảo vệ linh hồn người chết trên dọc đường đi. Và đến khi chôn thi hài người chết, cây nỏ cũng được chôn cùng với ý nghĩa là vật để bảo vệ linh hồn người chết. một số lễ cúng như lễ cúng “tu su” người Mông, dùng cây nỏ bắn mũi tên lên trời với ý nghĩa là nhờ mũi tên đưa mọi rủi ro ra khỏi dòng họ, bản làng, đưa đến nơi sâu thẳm của trời đất, đồng thời nó còn là vũ khí bảo vệ mọi người tham gia lễ cúng, xua đuổi mọi tà ma ra khỏi gia đình, dòng họ bản làng.

Trong đời sống sinh hoạt hàng ngày, đặc biệt là vào các dịp lễ tết, các chàng trai người Mông thường tổ chức các cuộc thi bắn nỏ trên những cánh đồng, hay ven các cánh rừng. Cuộc thi do làng hoặc các chàng trai tự đứng ra tổ chức thi với nhau bằng nhiều hình thức như thi cá nhân trong làng với nhau để chọn ra những người bắn gỏi nhất, hay các chàng trai giữa các làng thi với nhau. Có thể họ thi tài bắn nỏ bằng một cuộc đi săn xem ai săn được nhiều thú nhất, hay thi bằng hình thức bắn trúng đích, bắn xa..những người không tham gia đứng bên ngoài cổ vũ, hô vang tạo không ví vui tươi, thoải mái. Thi bắn nỏ là một hoạt động văn hóa, đồng thời nó đã trở thành một môn thể thao truyền thống được người Mông các vùng hưởng ứng rất xôi nổi, đặc biệt là vào các ngày lễ hội lớn của làng tạo nên những nét đặc trưng riêng trong đời sống lao động, sản xuất và sinh hoạt của cộng đồng người Mông vùng Tây Bắc của tổ quốc.